– historia Zacheusza przed i po spotkaniu z Jezusem
Wprowadzenie
Odnalezione w 1956 roku podczas wykopalisk w okolicach Jerycha zapiski na zwojach pergaminowych, prawdopodobnie autorstwa Zacheusza, zwierzchnika celników wspomnianego w Ewangelii według św. Łukasza (19:1-10). Manuskrypt zawiera osobiste refleksje spisane przed i po jego pamiętnym spotkaniu z Jezusem z Nazaretu. Fragmenty zostały przetłumaczone z aramejskiego i uporządkowane chronologicznie.
Część I: Przed spotkaniem
3 Nisan, Rok 15 panowania Tyberiusza
Nowy miesiąc, nowe wpływy do skarbca. Wczoraj zakończyło się rozliczenie podatków za ostatni kwartał. Moi poborcy zebrali więcej niż przewidywał namiestnik w Cezarei. Marcus Aquila przesłał mi list z pochwałą od prokuratora. Trzeci list z rzędu. Jeśli utrzymam takie wyniki, być może otrzymam zarząd nad większym regionem – może nawet Jerozolimą? Wtedy zobaczyliby, kim naprawdę jest Zacheusz, syn Matatiasza.
Nowy pałac jest prawie ukończony. Sprowadzeni z Tyru rzemieślnicy wykonali wspaniałą mozaikę w atrium. Kosztowała fortunę, ale jest warta każdego denara. Seth, mój zarządca, narzeka na koszty, ale co on może wiedzieć o pozycji społecznej? Kiedy zaproszę tu rzymskich urzędników na ucztę w przyszłym miesiącu, zrozumieją, że nie jestem zwykłym prowincjonalnym poborcą podatków. Jeszua z Kafarnaum dostarczył dziś najlepsze wino z Galilei – pięćdziesiąt amfor najwyższej jakości. Zapłaciłem mu połowę ustalonej ceny, tłumacząc nowe przepisy celne. Co mógł zrobić? Protestować? Przed kim? Jestem prawem w Jerychu.
Śmieszy mnie ten człowiek. Zawsze mówi o uczciwości w interesach, cytując pisma proroków. Jakby sprawiedliwość była czymś więcej niż słowem używanym przez biednych, by zawstydzić bogatych. Świat należy do silnych i sprytnych – to jedyna sprawiedliwość, jaką widziałem w życiu.
17 Nisan, Rok 15 panowania Tyberiusza
Rafael, mój kuzyn z Betanii, znów prosił o pożyczkę. Odmówiłem. Ostatnim razem, gdy mu pomogłem, rozgadał w całej rodzinie, że moje bogactwo pochodzi z okradania własnego narodu. Jakby on sam nie czerpał z tego korzyści! Wygodnie mu było przyjmować moją pomoc, a teraz udaje sprawiedliwego. Jak wszyscy. Nienawidzą mnie, ale nie gardzą moimi pieniędzmi.
Wczoraj, przechodząc przez rynek, usłyszałem jak matki ostrzegają dzieci: „Bądźcie grzeczne, bo przyjdzie Zacheusz i was zabierze!” Zatrzymałem się przy jednej z tych kobiet, patrząc jej prosto w oczy, aż spuściła wzrok. Czułem satysfakcję, widząc jej strach. Lepiej, żeby się bali, niż żeby mną gardzili. A przynajmniej tak sobie powtarzam. Dziwne, ale tej nocy nie mogłem spać.
Na dziedzińcu świątyni w zeszłym tygodniu kapłan odmówił przyjęcia mojej ofiary. Publicznie. Powiedział, że pieniądze celnika są nieczyste. Stałem tam, trzymając najdroższą owcę z mojego stada, a ludzie wokół szeptali i pokazywali palcami. Zostawiłem zwierzę i wyszedłem bez słowa. Co miałem zrobić? Rzymianie dali mi władzę, ale nie mogą dać mi szacunku moich współbraci.
Czasem zastanawiam się, czy było warto. Wszystkie te bogactwa, ten dom, wpływy u Rzymian. Mam wszystko, a jednak jakoś… nic. Bzdura. To tylko zmęczenie. Jutro będę myślał jaśniej.
2 Iyar, Rok 15 panowania Tyberiusza
Eliasz, mój dawny przyjaciel z dzieciństwa, zmarł wczoraj. Próbowałem odwiedzić jego rodzinę, zanieść im pieniądze, ale zamknęli przede mną drzwi. Jego syn wypowiedział rytualne przekleństwo, jakbym był poganinem. Ja, który znałem Eliasza od dziecka! Razem uczyliśmy się Tory, razem obchodziliśmy bar micwę. Gdy wybierałem ścieżkę celnika, ostrzegał mnie. Mówił, że sprzedaję nie tylko swój naród, ale i duszę. Śmiałem się wtedy.
Nie śmieję się teraz. Siedzę w swoim bogato zdobionym domu, piję najlepsze wino z Cypru, a czuję się bardziej samotny niż kiedykolwiek. Shoshana, moja żona, śpi w osobnej komnacie. Prawie nie rozmawiamy. Nasze dzieci wysłałem do szkół w Cezarei – chciałem dla nich lepszego życia, ale teraz mój dom jest pusty i cichy.
Wciąż powtarzam sobie, że to była jedyna droga. Byłem zbyt niskiego wzrostu, by zostać wojownikiem. Zbyt niecierpliwy, by być kupcem. Zbyt praktyczny, by zostać uczonym w Piśmie. A przecież chciałem być kimś. Chciałem, żeby ludzie patrzyli na mnie z góry nie dlatego, że jestem niski, ale dlatego, że jestem potężny.
Teraz patrzą na mnie z góry z obu powodów. Niski Zacheusz. Zdrajca Zacheusz. Bogaty Zacheusz.
Samotny Zacheusz.
20 Iyar, Rok 15 panowania Tyberiusza
Słyszałem dziś o proroku z Galilei. Jezus z Nazaretu. Mówią, że uzdrawia chorych i głosi przebaczenie grzechów. Moi poborcy donieśli, że zbiera wokół siebie tłumy, a co ciekawsze – nie odrzuca celników i innych „grzeszników”, jak nazywają nas faryzeusze. Podobno jeden z jego uczniów, Mateusz, był celnikiem w Kafarnaum.
Zastanawiam się, jaki jest jego cel. Każdy kaznodzieja ma jakiś ukryty motyw. Pieniądze, władza, wpływy. Czego pragnie ten Galilejczyk? I dlaczego akceptuje takich jak ja?
Wczoraj miałem dziwny sen. Stałem na sykomorze, jak za czasów dzieciństwa, gdy wspinałem się na drzewa, by zobaczyć przechodzące karawany. We śnie wypatrywałem kogoś, ale nie wiedziałem kogo. Czułem tylko, że to najważniejsza osoba, jaką kiedykolwiek spotkam. Obudziłem się z sercem bijącym szybko, jak po biegu.
Głupie sny. Nie jestem już dzieckiem, by wspinać się na drzewa. I nikogo nie wypatruję. Nikogo nie potrzebuję.
10 Sivan, Rok 15 panowania Tyberiusza
Rewizja w domu Ezry, handlarza perfum. Skonfiskowałem cały jego towar pod zarzutem przemytu. Połowę zabiorą Rzymianie, połowa jest moja. Dobry dzień dla interesu. A jednak… wiedziałem, że Ezra nie jest winny. Moi ludzie podrzucili „dowody”. To rutynowa procedura – co miesiąc losujemy jednego kupca na taką pokazową kontrolę. To utrzymuje pozostałych w strachu i posłuszeństwie.
Ale dziś, gdy patrzyłem na jego rodzinę, na jego przestraszonych synów… coś się we mnie złamało. Przypomniałem sobie, jak mój ojciec nauczał mnie Tory. „Nie będziesz uciskał bliźniego, ani go ograbiał.” Lewityk 19:13. Wyparłem to wspomnienie tak szybko, jak się pojawiło. Na sentymentalizm jest za późno.
To przeklęty prorok z Galilei zasiał we mnie te wątpliwości. Nigdy go nie spotkałem, ale opowieści o nim są wszędzie. Dziś usłyszałem, że zmierza do Jerycha. Część mnie chce go zobaczyć, posłuchać. Druga część chce uciec jak najdalej.
15 Sivan, Rok 15 panowania Tyberiusza
Rozeszła się wieść – Nazarejczyk będzie przechodził przez Jerycho jutro lub pojutrze. Miasto huczy od plotek. Mówią, że przywrócił wzrok ślepcowi na drodze z Jerozolimy. Setki ludzi wyjdą mu na spotkanie.
Nie powinienem się tym interesować. Mam ważniejsze sprawy – inspekcję nowych posterunków celnych przy wschodniej bramie, rozliczenia z kontrahentami z Damaszku. A jednak złapałem się na tym, że pytam o dokładny czas przybycia Jezusa. Co mnie to obchodzi? Jestem zwierzchnikiem celników, bogaczem, rzymskim sojusznikiem. Ten wędrowny nauczyciel nie ma mi nic do zaoferowania.
A mimo to… nie mogę przestać myśleć o nim. O człowieku, który podobno przyjmuje wszystkich. Nawet takich jak ja.
Jutro… jutro po prostu muszę go zobaczyć. Z czystej ciekawości, oczywiście. Sprawdzę, czy te wszystkie opowieści są prawdziwe.
Część II: Po spotkaniu
16 Sivan, Rok 15 panowania Tyberiusza
Jak opisać dzień, który zmienia całe życie? Od czego zacząć?
Poszedłem zobaczyć tego Jezusa. Nie chciałem, by mnie zauważono – wyśmieliby mnie, może nawet zrobiłoby się niebezpiecznie. Tłum był ogromny. Nie mogłem nic zobaczyć przez ludzi – przekleństwo mojego wzrostu. Wtedy, jak we śnie, który miałem, pobiegłem przed orszak i wspiąłem się na sykomorę. Jak dzieciak! Ja, Zacheusz, zwierzchnik celników, dostojnik, człowiek w średnim wieku, wspinający się na drzewo, by zobaczyć wędrownego nauczyciela.
Powinienem był się wstydzić, ale byłem zbyt podekscytowany. Chciałem tylko na niego spojrzeć, zobaczyć jego twarz, zrozumieć, co sprawia, że ludzie rzucają wszystko i idą za nim.
Przeszedł dokładnie pod moim drzewem. Zatrzymał się. Spojrzał w górę – jakby wiedział, że tam jestem. Nasze oczy się spotkały i… trudno to opisać. Jakby zajrzał w głąb mnie, zobaczył wszystko – całe zło, które wyrządziłem, każde kłamstwo, każdą kradzież, każdy akt egoizmu. Ale bez potępienia. Z… miłością?
„Zacheuszu,” powiedział. Znał moje imię! „Zejdź prędko, albowiem dziś muszę się zatrzymać w twoim domu.”
Oniemiałem. Ja, który zawsze mam gotową odpowiedź, nie mogłem wykrztusić słowa. Zszedłem, potykając się jak dziecko. Ludzie szemrali, oburzeni, że wybiera dom grzesznika. A ja? Czułem radość. Pierwszą prawdziwą radość od… nie pamiętam od kiedy.
Przyprowadziłem go do swojego domu. Jezus i jego uczniowie. Były tam tłumy ludzi, wielu moich pobratymców, którymi wcześniej gardziłem. Ale tego dnia nie czułem się jak zwierzchnik celników. Czułem się jak… człowiek. Po prostu człowiek.
Podczas posiłku nie mogłem się skupić na jedzeniu. Patrzyłem na Jezusa, słuchałem, jak rozmawia z ludźmi – z prostotą i mądrością, jakiej nigdy wcześniej nie słyszałem. A potem, nie wiem nawet dlaczego, wstałem i powiedziałem to, czego nigdy nie planowałem powiedzieć:
„Panie, oto połowę majątku mojego daję ubogim, a jeśli kogo w czym skrzywdziłem, zwracam poczwórnie.”
Cisza zapadła przy stole. Moi słudzy patrzyli na mnie, jakbym postradał zmysły. Może i tak. A może właśnie odzyskałem rozum po latach szaleństwa?
Jezus uśmiechnął się i powiedział: „Dziś zbawienie stało się udziałem tego domu, gdyż i on jest synem Abrahama. Albowiem Syn Człowieczy przyszedł szukać i zbawić to, co zginęło.”
Syn Abrahama. Nie zdrajca. Nie wyrzutek. Syn Abrahama. Jego słowa były jak balsam na ranę, o której istnieniu zapomniałem.
Tej nocy, po raz pierwszy od lat, spałem spokojnie. Bez koszmarów, bez budzenia się w zimnym pocie. Obudziłem się nowy człowiek. I wiem, co muszę zrobić.
18 Sivan, Rok 15 panowania Tyberiusza
Dwa dni. Dwa dni wystarczyły, by moje życie wywróciło się do góry nogami – w najlepszy możliwy sposób.
Wczoraj zacząłem spełniać obietnicę. Wezwałem swojego skrybę i zarządcę, by sporządzili pełny rejestr mojego majątku. Byli przerażeni. Myśleli, że oszalałem. Być może tak – szaleństwem miłości i sprawiedliwości.
Dziś rano poszedłem do domu Ezry, handlarza perfum. Zwróciłem mu jego towar i dodatkowo dałem czterokrotną wartość tego, co już sprzedałem. Jego zdumienie było bezcenne. Zaczął płakać, obejmując mnie – mnie, Zacheusza! – dziękując Bogu za cud.
To nie koniec. Sporządziłem listę wszystkich, których skrzywdziłem przez zawyżone podatki i nieuczciwe konfiskaty. Jest długa. Bardzo długa. Może zabrać mi lata, by wszystko naprawić, ale zacznę od najbardziej potrzebujących.
Shoshana, moja żona, patrzy na mnie, jakby zobaczyła ducha. Gdy wyjaśniłem jej moje plany – oddania połowy majątku biednym i zadośćuczynienia wszystkim pokrzywdzonym – myślałem, że będzie wściekła. Zamiast tego przytuliła mnie i zapłakała. Powiedziała, że modliła się o ten dzień od lat. Nie wiedziałem… tyle rzeczy o sobie nawzajem nie wiedzieliśmy.
Dziś wysłałem listy do naszych dzieci, zapraszając je do powrotu do domu. Napisałem im o zmianie, jaka zaszła w moim sercu. O nadziei, że znów będziemy rodziną.
Jezus opuścił Jerycho dziś rano, zmierzając do Jerozolimy. Chciałem iść za nim, ale powiedział, że mam ważniejsze zadanie tutaj. Muszę naprawić to, co zepsułem. Pokazać ludziom, że zmiana jest możliwa. Że nawet dla kogoś takiego jak ja jest nadzieja i odkupienie.
1 Tammuz, Rok 15 panowania Tyberiusza
Minęły dwa tygodnie. Codziennie widzę zdumione twarze, gdy wypłacam odszkodowania i zwracam to, co nieprawnie wziąłem. Niektórzy wciąż mi nie ufają, myślą, że to jakiś podstęp. Inni przyjmują to ze łzami wdzięczności. Jeszcze inni odmawiają, mówią, że nie chcą moich „brudnych pieniędzy”. To boli, ale rozumiem. Zostawiam wtedy pieniądze na progu lub przekazuję je przez krewnych. Nie robię tego dla podziękowań.
Zrezygnowałem z funkcji zwierzchnika celników. Rzymianie byli zdumieni. Oferowali mi awans, więcej władzy, większy udział w podatkach. Odmówiłem. Zamiast tego zaproponowałem im system, który będzie uczciwszy dla ludzi, a jednocześnie zapewni stabilne wpływy do cesarskiego skarbca. Ku mojemu zaskoczeniu, namiestnik zgodził się to rozważyć.
Moje dzieci wracają w przyszłym tygodniu. Serce mi wali na samą myśl. Co pomyślą o tej zmianie? Czy mi uwierzą? Czy mi wybaczą?
10 Tammuz, Rok 15 panowania Tyberiusza
Dzieci wróciły. Spotkanie było trudne, pełne łez i niewypowiedzianych przez lata słów. Ale kiedy objąłem swojego syna, Natana, po raz pierwszy od trzech lat, poczułem, że coś pękło w jego oporze. W mojej córce, Miriam, także. Będziemy potrzebowali czasu, by odbudować to, co zniszczyłem swoimi wyborami, ale ziarno zostało zasiane.
Dziś przyszedł do mnie kuzyn, Rafael. Ten sam, któremu wcześniej odmówiłem pożyczki. Usłyszał o zmianach i przyszedł, by zobaczyć je na własne oczy. Rozmawialiśmy długo. Opowiedziałem mu o spotkaniu z Jezusem, o tym, jak jedno spojrzenie, jedno zaproszenie zmieniło wszystko. Nie wiem, czy zrozumiał, ale przynajmniej wysłuchał.
Co ciekawe, ludzie zaczynają przychodzić do mnie po radę. Ja, który byłem najbardziej znienawidzonym człowiekiem w Jerychu, teraz słucham ich problemów i staram się pomóc. Nie zawsze wiem, co powiedzieć, ale nauczyłem się słuchać. Naprawdę słuchać.
22 Av, Rok 15 panowania Tyberiusza
Dotarły do nas straszne wieści z Jerozolimy. Jezus został aresztowany, osądzony i ukrzyżowany. A potem… mówią, że powstał z martwych trzeciego dnia. Jego uczniowie głoszą, że żyje.
Nie wiem, co o tym myśleć. Wiem tylko, co zrobił dla mnie. Jak zmienił moje życie jednym spojrzeniem, jednym zaproszeniem. Jeśli to możliwe dla kogoś tak zagubionego jak ja, to może i powstanie z martwych jest możliwe?
Rozmawiałem z kilkoma uczniami, którzy przechodzili przez Jerycho. Opowiadali o pustym grobie, o spotkaniach ze Zmartwychwstałym. Widziałem w ich oczach ten sam ogień, tę samą pewność, która pojawiła się we mnie, gdy spotkałem Go po raz pierwszy.
Wybrałem się do świątyni wczoraj. Tym razem kapłan przyjął moją ofiarę. Widziałem zaskoczenie w jego oczach, ale też aprobatę. Powiedział mi, że moja historia jest opowiadana jako przykład prawdziwej skruchy i przemiany. Nigdy nie przypuszczałem, że ja, Zacheusz, będę przykładem czegokolwiek dobrego.
15 Elul, Rok 15 panowania Tyberiusza
Moje dzieci zdecydowały się zostać w Jerychu. Natan pomaga mi w nowym przedsięwzięciu – założyliśmy warsztat tkacki, który zatrudnia wdowy i sieroty. Nie przynosi wielkich zysków, ale zapewnia godne życie wielu potrzebującym.
Miriam zaręczyła się z synem rabina. Kto by pomyślał? Córka znienawidzonego celnika i syn rabina. Jej przyszły teść powiedział mi, że moja przemiana przekonała go, iż Boża łaska jest większa niż nasze grzechy. Płakałem, słysząc te słowa.
Shoshana i ja odkrywamy siebie na nowo. Rozmawiamy, śmiejemy się, modlimy razem. Wczoraj podczas kolacji sabbatu spojrzała na mnie i powiedziała: „Odzyskałam męża, którego kochałam.” Nie zasłużyłem na drugą szansę, a jednak ją dostałem.
Każdego dnia spełniam swoją obietnicę zwrotu tego, co zabrałem. Lista powoli się kurczy. Niektórzy już mi wybaczyli. Inni potrzebują więcej czasu. Każdemu daję tyle czasu, ile potrzebuje.
Mój dom jest teraz otwarty dla wszystkich. Organizujemy posiłki dla biednych i podróżnych. Ci sami ludzie, którzy kiedyś straszyli swoje dzieci moim imieniem, teraz siadają ze mną do stołu. Nie wszyscy, oczywiście. Niektóre rany goją się długo. Ale widzę zmianę, nie tylko we mnie, ale i w społeczności.
1 Tiszri, Rok 16 panowania Tyberiusza
Nowy Rok. Rosz ha-Szana. Czas odnowy i początków. Dokładnie rok temu byłem innym człowiekiem. Bogatym, potężnym, znienawidzonym. Samotnym.
Dziś czuję się… lekki. Jakby ciężar, który nosiłem przez lata, został zdjęty z moich ramion. Mój majątek jest mniejszy. Mój dom jest pełen ludzi. Moje serce jest pełne wdzięczności.
Uczniowie Jezusa organizują się w Jerozolimie i innych miastach. Nazywają siebie „Drogą”. Coraz więcej ludzi przyjmuje ich nauczanie. Ja także. Zostałem ochrzczony w wodach Jordanu miesiąc temu. Natan i Miriam wraz ze mną.
Nadal trudno mi uwierzyć, że jestem częścią tej historii. Ja, mały człowiek. Dosłownie i w przenośni. A jednak jedno spotkanie z Nim wystarczyło, by wszystko się zmieniło.
Nadal czasem się zastanawiam: dlaczego ja? Dlaczego spojrzał w górę i zobaczył mnie siedzącego na drzewie? Dlaczego wybrał mój dom spośród wszystkich domów w Jerychu?
Nie znam odpowiedzi. Wiem tylko, że gdy spojrzał na mnie, zobaczył kogoś wartego miłości. I pierwszy raz od tak dawna, ja także zobaczyłem w sobie tę wartość.
„Albowiem Syn Człowieczy przyszedł szukać i zbawić to, co zginęło.” Jego słowa wciąż rozbrzmiewają w moim sercu. Byłem zgubiony. Zostałem znaleziony.
I już nigdy nie będę taki sam.
Epilog
Fragment z listu Pawła z Tarsu do wspólnoty w Koryncie, datowanego na rok 55 n.e., odnaleziony razem z zapiskami Zacheusza:
„…a wiecie, bracia, że łaska Pana naszego działa potężnie nawet w tych, których świat odrzucił. Weźcie przykład z Zacheusza z Jerycha, który z pobierającego niesprawiedliwe podatki stał się apostołem sprawiedliwości. Ten, który gromadził skarby na ziemi, teraz gromadzi skarby w niebie, służąc ubogim i głosząc Dobrą Nowinę w całej Judei. Jego świadectwo nawróciło wielu, a dom jego stał się miejscem zgromadzeń wiernych. Zaprawdę powiadam wam, przemiana tego człowieka jest dowodem, że w Chrystusie jesteśmy nowym stworzeniem, a to, co stare, przeminęło…”