– opowieść o budowie wieży z perspektywy zwykłego pracownika

Kroniki Cyrusa, Rzemieślnika z Babel

Miesiąc Nisanu, rok 1756 od Wielkiej Powodzi

Dziś rozpoczynam spisywanie moich kronik. Kapłan Naramsin nauczył mnie pisma klinowego, gdy byłem jeszcze chłopcem, mówiąc, że umiejętność ta może okazać się przydatna w moim rzemiośle. Miał rację, choć nigdy nie przypuszczałem, że użyję jej w taki sposób. Czuję, że muszę zapisać to, czego jestem świadkiem. Być może pewnego dnia ktoś odnajdzie te tabliczki i pozna prawdę o Wieży Babel.

Nazywam się Cyrus. Mam trzydzieści lat i jestem mistrzem ceglarskim w Szinar, w mieście, które teraz nazywamy Babel, co oznacza „Brama Boga”. Przywędrowałem tu z moim ojcem dwadzieścia lat temu z dalekich wschodnich krain. Pochodzimy z ludu, który mówi językiem innym niż większość mieszkańców Szinar, ale z latami nauczyłem się mówić jak miejscowi. Ojciec zawsze powtarzał, że powinniśmy zachować własny język wśród rodziny, by nie zapomnieć, kim jesteśmy i skąd pochodzimy. Teraz rozumiem, jak mądra była to rada.

Od miesiąca pracuję przy budowie Wielkiej Wieży. Król Nimrod ogłosił ten projekt trzy lata temu, ale dopiero teraz prace nabrały tempa. Ma to być najwyższa budowla, jaką kiedykolwiek wzniesiono, sięgająca chmur, łącząca ziemię z niebem. Świątynia tak wielka, że będzie widoczna z najdalszych zakątków równiny, a może nawet z gór na północy.

Jako mistrz ceglarski nadzoruję wypalanie cegieł i ich transport na plac budowy. To niewiarygodne przedsięwzięcie. Na równinie nie ma kamienia, więc każda cegła musi być wypalona w piecu. Tysiące, dziesiątki tysięcy cegieł każdego dnia.

Ludzie mówią, że budowa potrwa dziesięć lat, może więcej. Król twierdzi, że gdy wieża zostanie ukończona, nasze imię stanie się sławne, a my nie rozproszymy się po całej ziemi. „Jeden lud, jeden język, jeden cel” – to hasło wykrzykują heroldzi na placach.

Wśród robotników panuje entuzjazm. Wielu widzi w tej budowie szansę na lepsze życie, na pozostawienie po sobie śladu, na udział w czymś wielkim. Ja również czuję dumę, widząc, jak moje cegły wznoszą się coraz wyżej, tworząc konstrukcję, jakiej świat jeszcze nie widział.

Ale jest też we mnie niepokój. Coś dziwnego czai się w oczach króla, gdy odwiedza plac budowy. Coś, co wykracza poza zwykłą ambicję władcy chcącego upamiętnić swoje panowanie. On naprawdę wierzy, że może dosięgnąć nieba, że może stanąć twarzą w twarz z bogami. Albo z Bogiem.

Nasza rodzina zawsze czciła Jedynego, stwórcę nieba i ziemi. Ojciec twierdził, że jesteśmy potomkami Sema, syna Noego, który przetrwał Wielką Powódź. Tutejsi ludzie również opowiadają historie o Powodzi, ale czczą wielu bogów. Nimrod ogłosił się wybrańcem Marduka, a wieża ma być drogą do jego siedziby.

Zastanawiam się, czy Jedyny patrzy na naszą pracę. I co o niej myśli.

Miesiąc Aru, rok 1756

Prace postępują w niesłychanym tempie. Podstawa wieży jest już ukończona – ogromny kwadrat o boku stu dwudziestu łokci. Ściany mają grubość trzydziestu łokci u podstawy. Nigdy nie widziałem tak masywnej budowli. Każdego dnia tysiące robotników wypełnia plan budowy, wspinając się po drewnianych rampach, transportując cegły, zaprawę, belki.

Zaprojektowano ją jako ziggurat – stopniową piramidę z platformami na każdym poziomie i świątynią na szczycie. Świątynia ma mieć złoty dach, który będzie odbijał światło słońca tak jasno, że będzie widoczny z odległości wielu dni podróży.

Na placu budowy pracują ludzie z wszystkich stron świata – ciemnoskórzy przybysze z południa, jasnowłosi z północy, wędrowcy ze wschodu o skośnych oczach jak mój ojciec. Ale wszyscy mówimy jednym językiem. To fascynujące, jak różne ludy potrafią się zjednoczyć wokół wspólnego celu.

Dziś wydarzyło się coś interesującego. Podczas inspekcji nowej partii cegieł natknąłem się na starca siedzącego w cieniu, z dala od głównych prac. Był to Eliezer, jeden z nielicznych pozostałych przy życiu ludzi, którzy pamiętają czasy sprzed Wielkiej Wieży.

„Co myślisz o naszej wieży, starcze?” – zapytałem, podając mu bukłak z wodą.

Spojrzał na mnie długo, a jego oczy wydawały się patrzeć przez mnie, na coś odległego.

„Widziałem wiele budowli w swoim długim życiu, synu,” odpowiedział, pijąc łapczywie. „Ale żadna nie była wznoszona z taką pychą.”

„Pychą?” – zdziwiłem się. „Czy to nie naturalne, że ludzie chcą zaznaczyć swoją obecność na świecie?”

„Jest różnica między oznaczeniem swojej obecności a próbą doścignięcia bogów,” odparł. „Ta wieża nie jest zwykłą budowlą. Nimrod rzuca wyzwanie samemu niebu.”

Jego słowa poruszyły mnie, bo brzmiały jak echo moich własnych niewypowiedzianych myśli. Rozejrzałem się, czy nikt nas nie słyszy – takie rozmowy mogłyby zostać uznane za zdradę.

„Znałem twoją rodzinę,” kontynuował starzec ciszej. „Twój dziadek był człowiekiem, który szanował stare drogi. Który pamiętał przymierze.”

Wzdrygnąłem się. Przymierze – to słowo rzadko wymawiano publicznie w Babel. Odnosiło się do obietnic Jedynego złożonych Noemu po Powodzi.

„Skąd znałeś mojego dziadka?” – zapytałem.

„Modliliśmy się razem, kiedy to jeszcze było możliwe,” odpowiedział Eliezer, a potem, widząc zbliżających się nadzorców, dodał: „Przyjdź do mojego domu dziś wieczorem, jeśli chcesz poznać prawdę o Wieży.”

I tak oto po zakończeniu dzisiejszej pracy udam się do domu starca, choć nie wiem, czy to rozsądne. Ciekawość i niepokój, które od dawna mi towarzyszą, są silniejsze niż strach.

Miesiąc Aru, dzień późniejszy

Odwiedziłem Eliezera po zachodzie słońca. Mieszka w małej glinianej chacie na obrzeżach miasta, z dala od hałasu i zgiełku placu budowy. Na ścianach jego domu znalazłem symbole, których nie rozumiałem – nie były to znaki Marduka ani innych bóstw Szinar.

Starzec przyjął mnie ciepło, poczęstował mnie prostym posiłkiem z chleba, oliwek i fig. Gdy usiedliśmy, zaczął opowiadać.

„Byłem młodym człowiekiem, gdy Nimrod przejął władzę,” rozpoczął. „Babel było wówczas zaledwie osadą, jedną z wielu w równinie Szinar. Ale Nimrod miał wielkie ambicje. Podbił okoliczne miasta, zjednoczył ludy pod swoim przywództwem. Był potężnym myśliwym i wojownikiem, a ludzie podziwiali jego siłę.”

„To źle?” – zapytałem.

„Nie sama siła jest zła,” odparł Eliezer. „Ale to, jak się ją wykorzystuje. Nimrod zaczął uważać się za równego bogom. A potem postanowił przewyższyć Jedynego – tego samego, który ocalił Noego i jego rodzinę podczas Powodzi.”

Eliezer opowiedział mi, jak z początku budowa wieży miała być zwykłą świątynią, miejscem kultu. Ale z czasem ambicje Nimroda rosły. Chciał stworzyć budowlę, która uczyniłaby jego imię nieśmiertelnym. Która pokaże, że ludzie mogą osiągnąć wielkość bez pomocy bogów.

„Ale najgorsze jest to, co nastąpiło później,” kontynuował starzec, ściszając głos. „Nimrod zaczął wykorzystywać wieżę do innych celów. Mówi się, że w komnatach pod podstawą przeprowadzają dziwne rytuały. Że składają ofiary, nie tylko ze zwierząt…”

Zadrżałem. Słyszałem plotki o znikających dzieciach, o cichych procesjach w środku nocy. Ale nigdy nie dałem im wiary.

„Jak możesz być tego pewien?” – zapytałem.

„Nie jestem,” przyznał Eliezer. „Ale widzę, jak ta budowa zmienia ludzi. Widzę fanatyzm w ich oczach. Obserwuję, jak nasza kultura, nasza wiara w Jedynego zostaje zastąpiona kultem wieży. To już nie jest zwykła budowla, Cyrusie. To staje się bożek.”

Zanim odszedłem, Eliezer dał mi mały gliniany amulet z wyrytym symbolem, jaki widziałem na jego ścianach – prostym kształtem łuku.

„To symbol przymierza,” wyjaśnił. „Tęcza, którą Jedyny umieścił na niebie po Powodzi, obiecując, że nigdy więcej nie zniszczy ziemi wodą. Noś go, by pamiętać, kim jesteśmy. I uważaj – Nimrod ma oczy i uszy wszędzie.”

Wracając do domu, czułem ciężar amuletu w mojej dłoni. Część mnie chciała go wyrzucić – za samo posiadanie takiego przedmiotu można było zostać oskarżonym o sprzeciwianie się królewskiej władzy. Ale inna część, głębsza, poczuła dziwne połączenie z tym symbolem, jakby budził wspomnienia, których nie miałem prawa posiadać.

Ukryłem amulet pod podłogą mojego domu i położyłem się spać, ale sny miałem niespokojne, pełne obrazów wieży sięgającej nieba i płaczu dochodzącego z jej wnętrza.

Miesiąc Simanu, rok 1756

Wieża osiągnęła już wysokość pięćdziesięciu łokci. Z jej szczytu widać cały Babel i rozległe połacie równiny Szinar. Moje cegły sprawdzają się doskonale – są twarde jak kamień, a jednak lżejsze, co ułatwia transport na coraz wyższe poziomy.

Wprowadziłem pewną innowację w procesie produkcji. Zamiast używać zwykłej słomy jako spoiwa, eksperymentuję z dodatkiem smoły, która jest obfita w studniach naftowych na wschodzie miasta. Cegły z takim dodatkiem są bardziej odporne na wilgoć, co może być istotne, gdy wieża sięgnie chmur. Król Nimrod osobiście pochwalił mój pomysł podczas ostatniej inspekcji.

Muszę przyznać, że mimo niepokojów zaszczepiony przez Eliezera, czuję dumę z mojego udziału w tym projekcie. Jakie ma znaczenie, czy wieża powstaje ku chwale Jedynego, czy Marduka, czy samego Nimroda? Ważne, że powstaje dzięki współpracy tysięcy ludzi, którzy przezwyciężają różnice i razem tworzą coś wspaniałego.

A jednak czasem, gdy patrzę na robotników wspinających się po drewnianych rampach jak mrówki, na kapłanów Marduka wykonujących rytuały przy każdym nowym poziomie, na chłopców i dziewczęta niosących wodę i jedzenie przez cały dzień, zastanawiam się: czy to jest to, do czego zostaliśmy stworzeni? Czy Jedyny, jeśli istnieje, patrzy na naszą wieżę z podziwem, czy z gniewem?

Wczoraj doszło do wypadku. Duży fragment niedawno wzniesionego muru runął, zabijając dwunastu robotników i raniąc wielu innych. To pierwszy tak poważny incydent od początku budowy. Kapłani Marduka natychmiast ogłosili, że to znak niezadowolenia bogów, że potrzebne są ofiary przebłagalne. Ale potem jeden z głównych architektów wykazał, że przyczyną była wadliwa partia cegieł – nie z mojej wytwórni, na szczęście, ale z południowych dzielnic.

Tej nocy, przed złożeniem ofiar, widziałem jak kapłani prowadzili grupę młodych mężczyzn i kobiet do wnętrza dolnych poziomów wieży. Może to tylko zbieg okoliczności, ale przypomniałem sobie słowa Eliezera o dziwnych rytuałach. Miałem wrażenie, że ilość ofiar (jagniąt i gołębi) prezentowanych publicznie następnego dnia była mniejsza niż liczba zwierząt prowadzonych do środka. Ale może to tylko moja wyobraźnia, pobudzona opowieściami starca.

Postanowiłem odwiedzić Eliezera ponownie, tym razem aby konfrontować go z moimi wątpliwościami. Ale gdy dotarłem do jego chaty, znalazłem ją pustą. Sąsiedzi powiedzieli, że strażnicy króla zabrali go trzy dni temu. Nikt nie wie dokąd.

Miesiąc Tammuz, rok 1756

Nie śpię dobrze od wielu nocy. Zniknięcie Eliezera nie daje mi spokoju. Rozpytywałem dyskretnie wśród strażników, udając, że starzec był mi winien pieniądze, ale nikt nie przyznaje się do jego aresztowania. To tak, jakby nigdy nie istniał.

Jednocześnie praca przy wieży staje się coraz bardziej intensywna. Król Nimrod niemal codziennie odwiedza plac budowy, poganiając robotników, żądając szybszych postępów. Ludzie pracują na granicy wytrzymałości, od świtu do zmierzchu. Coraz częściej dochodzi do wypadków – upadki z wysokości, przygniecenia przez cegły, wyczerpanie upałem.

A jednak nikt nie protestuje. Przeciwnie – wydaje się, że im bardziej wycieńczeni są ludzie, tym większy fanatyzm okazują. „Jeden lud, jeden język, jeden cel” – wykrzykują, wspinając się po rampach z ciężkimi ładunkami. Jakby wieża była czymś więcej niż budowlą, jakby była ich zbawieniem.

Co ciekawe, zauważam coraz więcej sporów językowych wśród robotników. Chociaż wszyscy mówimy tym samym językiem, pojawiają się różnice w wymowie, w znaczeniu pewnych słów. Zwłaszcza gdy chodzi o terminy techniczne związane z budową. Zastanawiam się, czy to efekt zmęczenia, czy może coś więcej.

Dziś miałem dziwne doświadczenie. Nadzorując wypał nowej partii cegieł, usłyszałem głos – cichy, ale wyraźny, jakby szeptał mi wprost do ucha. „Przygotuj się,” powiedział. „Nadchodzi zmiana.”

Rozejrzałem się, ale nikogo nie było w pobliżu. Upał, zmęczenie, stres – to mogło spowodować halucynacje. A jednak głos wydawał się tak rzeczywisty, tak znajomy, jakbym słyszał go wiele razy wcześniej, choć nie potrafię przypomnieć sobie gdzie.

Tej nocy wyjąłem amulet Eliezera z kryjówki i długo mu się przyglądałem. Symbol tęczy, znak przymierza. Zastanawiam się, czy Jedyny naprawdę obserwuje nas z góry. I jeśli tak, co myśli o naszej próbie sięgnięcia nieba.

Miesiąc Abu, rok 1756

Zaczęło się.

Trudno opisać, co właściwie się dzieje, ale spróbuję oddać to jak najdokładniej, póki wydarzenia są świeże w mojej pamięci.

Trzy dni temu, gdy wieża osiągnęła wysokość stu łokci, król Nimrod zarządził wielką ceremonię. Tysiące ludzi zgromadziło się u podstawy budowli. Zabito setki zwierząt ofiarnych, wino lało się strumieniami. Sam król, ubrany w szaty pokryte złotem i drogimi kamieniami, wspiął się na szczyt wieży z grupą kapłanów.

Z dołu widzieliśmy, jak wykonuje jakiś rytuał, wznosząc ręce ku niebu. Nawet z tej odległości mogłem dostrzec wyraz jego twarzy – mieszaninę triumfu, ekscytacji i czegoś, co mogło być wyłącznie określone jako szaleństwo.

A potem przemówił do tłumu, jego głos wzmocniony przez system metalowych trąb zainstalowanych wzdłuż wieży:

„Ludu Babel! Oto nadszedł dzień naszej chwały! Wznieśliśmy wieżę, jakiej świat jeszcze nie widział. Jej szczyt sięga nieba, jej podstawa jest mocna jak sama ziemia. Przez nią udowadniamy, że człowiek może wszystko. Że nie potrzebujemy łaski bogów. Że sami możemy stać się bogami!”

Tłum ryknął z aprobatą. Ale nie wszyscy. Zauważyłem, że niektórzy – głównie starsi ludzie, jak Eliezer – milczeli, z wyrazem niepokoju na twarzach.

„Dziś,” kontynuował Nimrod, „rozpoczynamy ostatni etap budowy. Wkrótce ukończymy szczyt, świątynię, która przebije niebiosa! A wtedy sami wkroczymy do królestwa bogów, nie jako petenci, lecz jako równi im! Jeden lud, jeden język, jeden cel!”

„JEDEN LUD, JEDEN JĘZYK, JEDEN CEL!” – powtórzył tłum, a ja złapałem się na tym, że moje usta poruszają się wraz z nimi, choć serce czuło coś innego.

A potem wydarzyło się coś niezwykłego. Niebo, które było bezchmurne przez cały dzień, nagle pociemniało. Nie jak przed burzą – nie było chmur – ale jakby samo światło słoneczne stało się ciemniejsze, jakby słońce oddaliło się od ziemi. Wiatr, który był tylko delikatnym powiewem, nagle wzmógł się, zawodząc wśród elementów konstrukcji.

Nimrod i kapłani pośpiesznie zeszli z platformy, wskazując na niebo i wykrzykując rozkazy. Ale to, co nastąpiło potem, wywołało prawdziwy chaos.

Ludzie zaczęli rozmawiać, jak zwykle, organizując powrót do pracy po ceremonii – ale nagle nikt nikogo nie rozumiał. Słyszałem znajome głosy, ale słowa były obce, niezrozumiałe. Jakby moi towarzysze nagle zaczęli mówić językami, których nigdy nie słyszałem. A sądząc po ich twarzach, dla nich moja mowa brzmiała równie obco.

Panika wybuchła błyskawicznie. Ludzie krzyczeli, próbując zrozumieć, co się dzieje, ale im głośniej krzyczeli, tym większe było zamieszanie. Niektórzy zaczęli uciekać, inni gromadzili się wokół osób, które wydawały się mówić podobnym językiem. Widziałem, jak strażnicy dobywają mieczy, ale nawet oni nie mogli się porozumieć między sobą.

W środku tego chaosu usłyszałem ponownie ten sam głos, który szeptał do mnie wcześniej: „Teraz. Idź na wschód. Znajdź tych, którzy pamiętają przymierze.”

Nie wiem, dlaczego posłuchałem. Może ze strachu, może z poczucia, że to, co się dzieje, jest czymś większym niż mogę pojąć. Wróciłem do domu, szybko zebrałem najpotrzebniejsze rzeczy, włączając amulet Eliezera, i ruszyłem ku wschodniej bramie miasta.

Nie byłem sam. Setki, może tysiące ludzi opuszczało Babel w pośpiechu, w różnych kierunkach, gromadząc się w grupach, które mogły się ze sobą komunikować. Z daleka widziałem, jak wojownicy Nimroda próbują zatrzymać niektórych, ale było ich zbyt mało, a zamieszanie zbyt wielkie.

Teraz jestem na wzgórzu, dzień drogi od Babel. Dołączyłem do grupy ludzi, którzy mówią językiem podobnym do mego – nie identycznym, ale na tyle bliskim, że możemy się porozumieć. Większość z nich to starsi ludzie, jak Eliezer, którzy zachowali pamięć o Jedynym, o przymierzu.

Z tego miejsca wciąż widać wieżę, górującą nad równiną. Ale prace ustały. Dym nie unosi się już z pieców. Babel pogrążyło się w chaosie.

Nie wiem, co przyniesie jutro. Nie wiem, dokąd prowadzi nas ta droga. Ale czuję, jakby ciężar spadł z moich barków – ciężar, którego obecności nie byłem świadom, dopóki go nie straciłem.

Może Jedyny naprawdę istnieje. Może obserwował nasze zmagania, naszą pychę, nasze pragnienie bycia jak bogowie. I może postanowił przypomnieć nam, kim naprawdę jesteśmy – tylko ludźmi, potężnymi, ale ograniczonymi, zdolnymi do wielkich rzeczy, ale nie do zastąpienia Stwórcy.

A może to wszystko jest tylko przypadkiem. Może masowa histeria, jakieś zatrucie, wywołało ten chaos językowy.

Nie wiem. Ale zamierzam dowiedzieć się więcej o tym przymierzu, o Jedynym, o naszej historii. I zostawić za sobą wieżę, która miała sięgnąć nieba, ale zamiast tego rozdzieliła ludzi, których miała zjednoczyć.

Epilog: Miesiąc Tiszri, rok 1756

Minęły trzy miesiące od upadku Babel. Nasza grupa dotarła daleko na wschód, do kraju, który miejscowi nazywają Elam. Jest nas teraz prawie trzysta osób, głównie potomków Sema, którzy zachowali wiarę w Jedynego.

Nasze języki, początkowo różne, stopniowo zbliżają się do siebie. Tworzymy nową mowę, mieszankę starego języka Szinar i dialektów, które każdy z nas pamięta z rodzinnych opowieści. To trudny proces, pełen nieporozumień i pomyłek, ale także śmiechu i wspólnej nauki.

Wczoraj spotkałem kogoś, kogo nie spodziewałem się już nigdy zobaczyć – Eliezera. Starzec przybył do naszego obozu z małą grupą podróżnych. Okazało się, że nie został aresztowany, jak sądziłem, ale sam uciekł z Babel, ostrzeżony przez sen.

„Widziałem w tym śnie Jedynego,” powiedział mi, gdy siedzieliśmy przy ognisku. „Nie jego oblicze, oczywiście, bo nikt nie może go zobaczyć i przeżyć. Ale jego obecność, jego głos. Powiedział mi, że nadchodzi czas pomieszania języków, że przymierze zostanie odnowione, że ludy rozproszą się po ziemi.”

„Dlaczego?” – zapytałem. „Dlaczego tak się stało? Czy to kara?”

Eliezer uśmiechnął się łagodnie. „Czy ojciec karze dziecko, które sięga do ognia? Czy raczej chroni je przed poparzeniem? Jedyny widział, dokąd zmierza Babel. Widział ciemność, która rosła w sercu Nimroda. Widział rytuały w komnatach pod wieżą. Widział, jak jeden lud, mówiący jednym językiem, może zostać poprowadzony ku samozagładzie przez jednego szalonego przywódcę.”

To miało sens. Jeśli wszyscy mówiliby nadal jednym językiem, Nimrod mógłby rozszerzyć swoje szaleństwo na cały świat. A tak – ludy rozproszyły się, tworząc odrębne kultury, języki, tożsamości. Różnorodność zamiast jednolitości. Wolność zamiast tyranii.

„Co stało się z wieżą?” – zapytałem. „Co stało się z Nimrodem?”

„Wieża stoi nadal,” odpowiedział Eliezer. „Ale nie pracują już przy niej. Bez wspólnego języka, bez jedności celu, stała się tylko pustą skorupą, pomnikiem ludzkiej pychy. A Nimrod… Niektórzy mówią, że oszalał całkowicie, wędrując po pustych korytarzach wieży, krzycząc w języku, którego nikt już nie rozumie. Inni twierdzą, że uciekł daleko na północ, próbując zbudować nowe imperium. Ale jego potęga została złamana.”

Dziś rano, gdy słońce wschodzi nad górami Elamu, zastanawiam się nad przyszłością. Nasza grupa planuje osiąść tutaj, założyć nową osadę. Będziemy uprawiać ziemię, hodować owce, budować domy – nie sięgające nieba, ale dające schronienie. Będziemy opowiadać naszym dzieciom o Powodzi, o przymierzu, o wieży, która miała połączyć niebo z ziemią.

I może, pewnego dnia, ludy znowu się zjednoczą. Ale nie przez przymus jednego władcy, nie przez strach, nie przez monumentalny projekt, który ma uczynić nas równymi bogom. Zjednoczenie przyjdzie przez zrozumienie, przez akceptację różnic, przez wspólnotę, która nie wymaga jednolitości.

A ja? Jestem wciąż rzemieślnikiem. W Elam nie ma gliny dobrej do wypalania cegieł, ale jest mnóstwo kamienia. Uczę się nowego rzemiosła, kamieniarstwa. Tworzę nie ogromne bloki do wieży sięgającej nieba, ale skromne elementy do domów, świątyń, studni. To dobre życie, spokojniejsze niż w Babel, ale pełne sensu.

Czasem, gdy patrzę na zachód, w stronę równiny Szinar, myślę o wieży. O tym, jak blisko byliśmy… czego właściwie? Samozniszczenia? Boskości? Nie wiem. Ale jestem wdzięczny, że Jedyny przerwał naszą budowę, zanim odkryliśmy odpowiedź na to pytanie. Niektóre tajemnice powinny pozostać tajemnicami.

A symbol tęczy, który dał mi Eliezer? Noszę go nadal, ale nie jako amulet, nie jako tajemnicę. Wyrzynam go na kamieniach, które obrabiam, jako przypomnienie o przymierzu, o Jedynym, o naszej historii. I o lekcji, którą wszyscy musimy sobie przyswoić – że wielkość człowieka nie mierzy się wysokością jego budowli, ale głębokością jego mądrości. I że prawdziwa jedność nie wymaga jednego języka, jednego ludu, jednego celu – ale wzajemnego szacunku dla różnorodności, którą Stwórca wpisał w swoje dzieło.